Cuối năm 1839, trong cái sân sau của một tiệm đèn khí ở Philadelphia, một người thợ kim loại kiêm dân mê hoá chất tên Robert Cornelius dựng lên cái hộp gỗ gắn thấu kính tháo từ ống nhòm xem opera. Ông mở nắp ống kính, chạy vào khung, ngồi im, rồi ngồi im tiếp.
Máy thời đó cần từ mười tới mười lăm phút mới đủ sáng để ghi được một khuôn mặt, nên suốt chừng ấy thời gian ông chỉ có việc nhìn thẳng vào cái hộp và cố không nhúc nhích. Chụp xong, ông lật mặt sau tấm ảnh và viết một câu ngắn gọn, không hề khiêm tốn: bức ảnh sáng đầu tiên từng được chụp, 1839.
Tấm đó tới nay vẫn được coi là chân dung chụp bằng máy ảnh xưa nhất còn giữ được. Và điều đáng chú ý là nó là một tấm ảnh tự chụp, không có ai bấm máy hộ, cũng không có ai khác trong khung.
Gần hai trăm năm sau, chụp một mình thành một cái hẹn
Mấy năm nay báo chí trong nước gọi tên hẳn một thói quen mới của người trẻ là solo date, tức tự đi ăn, tự đi xem phim, tự ngồi cà phê một buổi chiều. Trên TikTok hay Threads thì kèm theo mấy dòng như đi ăn một mình hoá ra không đáng sợ như mình tưởng, và cách nói đó cho thấy nó từng đáng sợ thật.
Buồng chụp ảnh đi vào danh sách đó khá tự nhiên. Ở Hàn Quốc, nơi trào lưu này bắt đầu, riêng mảng buồng tự chụp đã là một thị trường cỡ bốn trăm triệu đô và xuất đi hai mươi bảy nước, với người dùng chủ yếu là Gen Z và millennials.
Điều đổi không phải là công nghệ mà là chuyện ai được phép xuất hiện một mình trong ảnh. Trước đây tấm ảnh một mình thường mặc định là ảnh thẻ hoặc ảnh ai đó chụp giùm, còn bây giờ nó là thứ người ta chủ động đi chụp cho mình, đúng như một cái hẹn.
Cái khó không nằm ở máy mà ở chỗ không ai chữa cháy
Chụp nhóm thì luôn có người pha trò đúng lúc, có người kéo tay bạn vào khung, có người đếm to. Còn một mình thì bốn ô là bốn lần bạn tự xoay xở, không ai nói gì để bạn bật cười tự nhiên.
Đó là lý do nhiều người chụp một mình xong thấy ảnh mình cứng, và họ đổ lỗi cho khuôn mặt trong khi thật ra lỗi nằm ở chỗ không có gì xảy ra trước ống kính cả. Cách gỡ không phải là tập cười mà là tự tạo ra một việc gì đó để làm, chẳng hạn cầm ly nước, chỉnh lại tóc, quay mặt đi rồi quay lại.
Có một mẹo rất cũ mà thợ ảnh chân dung vẫn dùng, là cho người mẫu một việc cho tay. Bàn tay có việc thì vai hạ xuống, và vai hạ xuống thì cả khuôn mặt mềm theo, chuyện này đúng với cả người chụp một mình lẫn người ngồi trước một thợ ảnh thật.
Vì sao bạn thấy ảnh mình lạ còn bạn bè lại bảo giống
Đây là chỗ ít người biết mà lại giải thích được cảm giác khó chịu quen thuộc khi nhìn ảnh chính mình. Năm 1977, ba nhà tâm lý học Mita, Dermer và Knight công bố một nghiên cứu trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology, trong đó họ cho người tham gia xem hai bản của cùng một tấm ảnh chân dung, một bản để nguyên và một bản lật gương.
Kết quả khá gọn. Người trong ảnh thích bản lật gương hơn, còn bạn bè của họ thì thích bản để nguyên. Lý do là bạn nhìn mặt mình trong gương mỗi ngày nên quen với phiên bản đó, còn người khác thì quen với phiên bản ngược lại, tức khuôn mặt thật của bạn ngoài đời.
Vì thế ảnh trong booth mặc định để chế độ gương, nghĩa là bản lưu về khớp với những gì bạn vừa thấy trên màn hình. Nếu định giơ chữ hay biển cầm tay thì phải tắt gương đi kẻo chữ bị ngược, còn nếu chỉ chụp mặt thì cứ để nguyên, vì đó là phiên bản mà chính bạn thấy quen thuộc nhất.
Một mình thì khuôn mặt chiếm gần hết ô ảnh
Chụp nhóm thì bốn năm người chia nhau chiều ngang, còn chụp một mình thì mỗi ô chỉ có bạn, nên khuôn mặt tự nhiên to hơn hẳn và mọi chi tiết ở viền khung đều nằm sát mặt.
Khung ba ô hợp với chuyện đó hơn khung bốn ô, bởi ít ô hơn thì mỗi ô rộng hơn và khuôn mặt có chỗ thở. Khung nhiều hoạ tiết ở viền thì nên ngồi lùi ra một chút, nếu không mấy chi tiết đó sẽ tranh chỗ với gương mặt trong một ô ảnh vốn đã chật.
Còn chuyện chốt mood trước rồi mới so bố cục thì với người chụp một mình lại càng nhanh, vì không phải chờ ai đồng ý.
Bốn ô là bốn lần bạn được thử lại
Điểm lợi lớn nhất của việc chụp một mình là không ai phải đợi bạn. Chụp hỏng một ô thì chụp lại đúng ô đó, đổi hẳn kiểu mặt ở ô thứ ba nếu hai ô đầu ra cứng, và không có ai thở dài phía sau.
Nhịp bốn ô vì thế nên được dùng như bốn lần thử chứ đừng dùng như bốn lần lặp. Chuyện bốn ô nên kể thành một câu vốn được viết cho nhóm đông, nhưng người chụp một mình mới là người dễ làm được nhất, bởi không ai cần thống nhất với ai.
Tấm ảnh chụp một mình thường không được đăng
Một điều hay gặp là ảnh chụp cùng bạn bè thì lên mạng gần như ngay tối hôm đó, còn photostrip chụp một mình lại nằm im trong máy hoặc được dán vào mặt trong của một cuốn sổ.
Chuyện đó không có gì kỳ. Ảnh chụp chung là bằng chứng của một buổi có thật với người khác, còn ảnh chụp một mình gần hơn với một dòng nhật ký, mà nhật ký thì vốn không viết cho người ngoài đọc.
Nên nếu bạn vừa chụp một mình xong và thấy ngại đăng, chuyện đó bình thường tới mức đáng nói ra. Tấm ảnh ấy vẫn làm đúng việc của nó ngay cả khi không ai ngoài bạn nhìn thấy.
Phần khó nhất vẫn là ngồi yên khi không có ai khác trong khung
Cornelius phải ngồi im mười lăm phút và có lẽ trong chừng ấy thời gian đã kịp nghĩ đủ chuyện về việc mình đang làm gì ở sân sau nhà. Bây giờ ba giây là xong, nhưng cái cảm giác lúng túng khi biết mình đang tự chụp mình thì gần hai trăm năm qua chưa hề nhẹ đi bao nhiêu.
Khác biệt duy nhất là bây giờ chuyện đó có tên gọi tử tế, có người làm cùng mình dù mỗi người ngồi ở một cái buồng khác nhau, và có thể chụp lại bao nhiêu lần cũng được cho tới khi thấy ổn.