Trong cặp sách của nữ sinh Nhật cuối thập niên 90 thường có một cuốn sổ dày ngang quyển sách giáo khoa, bìa dán kín sticker, bên trong không có lấy một chữ nào của bài vở. Muốn biết chủ nhân cuốn sổ quen ai, thân với ai, mùa hè vừa rồi đi chơi với ai thì chỉ cần mượn nó lật vài trang là đủ.
Người Nhật gọi cuốn đó là puri-chō, tức sổ dán ảnh purikura. Nó không phải album ảnh gia đình mà là một thứ khác hẳn, bởi phần lớn những tấm ảnh nằm trong đó không do chủ nhân cuốn sổ chụp, mà do người khác đưa cho.
Cuốn sổ dán ảnh là trang cá nhân trước khi có trang cá nhân
Một cuốn puri-chō sinh ra để được bày ra chứ không phải để cất đi. Chủ nhân ngồi hàng giờ xếp lại từng tấm cho vừa ý, viết chú thích bên cạnh, vẽ thêm, cắt hình từ tạp chí dán xen vào, và cái ra đời sau mấy buổi như vậy là một thứ lật ra thì đọc được gần hết đời sống xã hội của một con người.
Độ dày của cuốn sổ nói ra một điều mà không ai phải nói thành lời. Sổ dày nghĩa là nhiều người đưa ảnh cho bạn, và nhiều người đưa ảnh cho bạn thì nghĩa là gì, đám bạn cùng lớp hiểu ngay mà không cần ai giải thích.
Đây không phải một mẩu hoài niệm đã tắt từ lâu. Mùa hè năm 1997, nước Nhật có bốn mươi lăm nghìn cỗ máy chụp ảnh sticker đang chạy cùng lúc, và tới số liệu năm 2023 thì vẫn còn tám mươi sáu phần trăm nữ sinh trung học Nhật chụp purikura trong vòng một năm trước đó.
Tờ ảnh in ra có sẵn đường xé, và đó không phải chuyện tình cờ
Tờ sticker chui ra khỏi máy chưa bao giờ là một tấm liền. Nó có sẵn đường răng cưa chia đôi, nên việc đầu tiên cả nhóm làm sau khi bước ra khỏi buồng là xé nó theo đúng đường đó rồi mỗi người cầm lấy một nửa.
Trước bước xé còn một bước nữa mà tiếng Nhật gọi là rakugaki, nghĩa đen là vẽ bậy. Cả nhóm đứng chung trước màn hình trang trí, đứa vẽ thêm cái nơ, đứa viết ngày tháng, đứa ghi một câu chỉ mấy người trong đó hiểu, và tới lúc xé thì cả hai nửa đều mang chữ của tất cả mọi người.
Đọc kỹ thì thấy cái máy đã giả định sẵn hai chuyện trước cả khi bạn bỏ tiền vào. Nó giả định trong buồng có hơn một người, và nó giả định rằng bạn sẽ đưa một nửa tờ giấy cho ai đó trước khi về tới nhà.
Máy photobooth trong trung tâm thương mại bây giờ vẫn làm y hệt, chỉ khác cách gọi tên, vì nó in một tờ bốn nhân sáu inch rồi tự cắt đôi thành hai photostrip giống hệt nhau. Ai nghĩ ra cỗ máy đó và vì sao nó thành hiện tượng là một câu chuyện riêng, nhưng riêng chi tiết nhỏ này thì suốt ba mươi năm chưa ai thấy cần bỏ đi.
Thứ đưa được cho đúng một người mới thành món quà
Chỗ khác nhau giữa nửa tờ sticker và một file ảnh không nằm ở chất lượng, và cũng không nằm ở chuyện cầm được hay không cầm được. Nó nằm ở chỗ nửa tờ giấy kia rời khỏi tay bạn thật, còn cái file thì gửi cho một người hay gửi cho một nghìn người cũng tốn đúng chừng ấy công.
Mà thứ gì gửi đi mà người gửi không mất gì thì người nhận cũng thừa hiểu là nó không mất gì. Đó là lý do một tấm ảnh nhắn qua chat trôi khỏi trí nhớ trong hai ngày, còn nửa tờ giấy có mặt hai đứa thì nằm trong ví vài năm và sống sót qua mấy lần đổi điện thoại.
Người Nhật đang chứng minh chuyện đó theo một cách hơi trớ trêu. Ở đó, tờ sticker cầm về vẫn đi kèm lượt chụp đúng như ba mươi năm trước, còn muốn tải bản số của chính tấm ảnh mình vừa chụp thì lại phải trả một khoản thuê bao hàng tháng.
Thị trường purikura ở Nhật từng chạm mốc khoảng một trăm tỷ yên rồi rơi xuống còn chừng một phần năm con số đó, nhưng thứ rơi là số lượt chụp chứ không phải cái thói quen. Cái máy nhỏ đi, còn đường răng cưa thì vẫn nằm nguyên chỗ cũ.
Chỗ để cất đang được dựng lại từ đầu
Bản in quay lại thì chỗ để cất cũng quay lại theo. Hàng văn phòng phẩm ở Hàn Quốc và Nhật bán sẵn bìa nhựa đúng cỡ photostrip, sổ còng cỡ nhỏ và túi đựng trong suốt, loại một cuốn chứa được chừng hai chục photostrip xếp bốn tấm một trang.
Thứ những cuốn đó ghi lại không phải từng buổi chụp riêng lẻ. Vẫn chừng ấy gương mặt, chụp ở mấy quận khác nhau, cách nhau vài tháng một lần, và xếp cạnh nhau theo thứ tự thời gian thì chúng thành nhật ký của một mối quan hệ chứ không còn là mấy tấm ảnh nữa.
Có người ép plastic tấm ưng nhất để nó khỏi quăn, có người kẹp vào vỏ điện thoại trong. Chuyện ảnh in quay về tường, về ví, về mép màn hình thì nằm trong một xu hướng rộng hơn hẳn và không riêng gì photostrip, nhưng điều chỉ photostrip mới có là nó vốn được thiết kế để tồn tại ở hai bản.
Bản số không có đường xé, nên phải tự vạch lấy
Đây là chỗ chụp trên trình duyệt khác với chụp ở tiệm, và khác theo hướng bất lợi. Máy ở tiệm cắt đôi hộ bạn và dúi vào tay bạn hai bản, còn file tải về máy thì chỉ có một, đúng một, và nó nhân bản dễ tới mức chẳng bản nào là bản để cho đi nữa.
File photostrip chụp trên trình duyệt ra ở cỡ 1200 × 3600 điểm ảnh, tức hai nhân sáu inch khi in ở 600 DPI. Một tờ giấy ảnh 10 × 15 centimet, khổ rẻ nhất và có ở mọi tiệm, chứa vừa khít hai bản nằm cạnh nhau.
Nên cách vạch lại đường răng cưa kia đơn giản hơn nhiều người tưởng, là ghép hai bản sao vào chung một file rồi mang đi in một tờ và cắt đôi ở giữa. Khổ giấy nào chứa được mấy bản thì đã có bảng đo sẵn, còn phần cắt thì một nhát kéo là xong.
Bước đó nghe vụn vặt nhưng nó đổi hẳn bản chất của tấm ảnh. In một bản là bạn đang làm kỷ niệm cho mình, in hai bản là bạn đang làm một món để đưa đi, và sau vài năm thì hai việc ấy dẫn tới hai kết cục không giống nhau chút nào.
Người nhận mới là người quyết định tấm ảnh sống được bao lâu
Có một điều hơi ngược mà cuốn puri-chō nói rất rõ. Những tấm ảnh sống lâu nhất trong đó không phải tấm chủ nhân tự chụp rồi tự giữ, mà là tấm ai đó đưa cho, vì tấm được đưa thì mang theo cả cái buổi chiều mà hai người đứng chung trong buồng.
Tấm ảnh bạn tự giữ thì bạn cất ở đâu cũng được và quên ở đâu cũng được, chẳng ai biết. Tấm ảnh bạn đưa đi thì nằm trong ví người khác, và mỗi lần họ mở ví ra là nó nhắc lại một lần, mà việc nhắc đó xảy ra ở chỗ bạn không kiểm soát nổi.
Nghĩ theo hướng đó thì chuyện chia ảnh về cho từng người trong nhóm không còn là một bước hậu cần cho xong. Nó là đúng cái việc mà cỗ máy năm 1995 đã tính sẵn vào trong tờ giấy, chỉ có điều bây giờ không còn ai làm hộ nữa.
Câu hỏi đúng không phải cất ở đâu
Người vừa chụp xong hay hỏi tấm này để đâu cho đẹp, mà đó lại là câu hỏi cỗ máy chưa bao giờ đặt ra. Suốt ba mươi năm nó chỉ hỏi đúng một câu, là nửa còn lại của tờ giấy này rồi sẽ về tay ai.
Ảnh chụp một mình thì không có nửa còn lại, và như vậy cũng hoàn toàn ổn, chỉ là nó là một món đồ khác hẳn. Còn một photostrip có hai gương mặt mà chỉ in ra một bản thì đang thiếu mất một nửa, kể cả khi không ai trong hai người nhận ra điều đó.
Nên lần tới bước ra khỏi booth, thứ đáng nghĩ không phải chọn khung nào hay để tông màu nào, vì mấy thứ đó xong từ lúc chưa bấm chụp rồi. Thứ đáng nghĩ là in mấy bản, và bản thứ hai sẽ đưa cho ai.