Đầu năm 1963, một nhà sưu tầm tên Robert Scull đặt Andy Warhol vẽ chân dung vợ mình. Ông muốn một bức theo lối Marilyn Monroe mà Warhol vừa làm xong, nghĩa là một tác phẩm lớn treo tường, và bà Ethel chuẩn bị đúng như người ta chuẩn bị đi chụp chân dung.
Warhol đón bà rồi chở thẳng tới một khu trò chơi ở Times Square, chỗ có cái máy bỏ vào hai mươi lăm xu thì nhả ra bốn tấm ảnh.
Một bức chân dung đặt hàng, và cái máy trong khu trò chơi
Đây là bức chân dung đặt hàng đầu tiên trong đời Warhol, và ông có thể làm nó ở xưởng vẽ với đèn, phông và bao nhiêu thời gian tuỳ ý. Thay vào đó ông chọn một cỗ máy mà ai đi ngang cũng bỏ xu vào chụp cho vui.
Cái máy ấy không có gì để khoe. Nó đặt ở chỗ ồn ào, không có thợ ảnh, không có ai chỉnh đèn, và nó không quan tâm người ngồi trong là vợ một nhà sưu tầm hay một cô gái vừa tan ca.
Chính mấy chỗ thiếu đó lại là thứ ông cần. Một buổi chụp ở xưởng vẽ sẽ cho ra khuôn mặt mà bà Scull muốn người khác nhìn thấy, còn cái buồng thì không đủ trang nghiêm để ai giữ mặt được lâu.
Câu ông nói với bà trong buồng chụp
Warhol đứng ngoài, bỏ xu vào máy liên tục và nói vọng vào. Theo lời kể thì câu của ông đại ý là đừng ngồi yên như thế, làm gì đi, bỏ kính râm ra, vuốt tay lên tóc, cười lên.
Hãy để ý câu ấy ngược hẳn với câu người thợ ảnh vẫn nói suốt một trăm năm. Thợ ảnh bảo ngồi yên, nhìn thẳng, đừng cử động, còn ông thì bảo đừng ngồi yên, và ông trả tiền cho từng lượt để bà không kịp ngồi yên.
Cứ thế hết đồng xu này tới đồng xu khác, cho tới khi có hơn một trăm tấm ảnh. Không tấm nào trong số đó là tấm được dàn dựng, vì máy chụp theo nhịp của nó chứ không đợi ai sẵn sàng.
Kết quả là ba mươi sáu tấm chứ không phải một tấm
Chỗ đáng nói nhất nằm ở bước sau. Có hơn trăm tấm trong tay, việc hiển nhiên là chọn ra tấm đẹp nhất rồi phóng to lên thành một bức chân dung, và Warhol không làm thế.
Ông chọn ba mươi sáu tấm, in lụa từng tấm một, tô mỗi tấm một màu khác nhau rồi treo cả ba mươi sáu bức thành bốn hàng chín cột. Tác phẩm mang tên Ethel Scull 36 Times, hiện nằm ở bảo tàng Whitney.
Thứ nhà Scull mang về nhà vì thế không phải một khuôn mặt mà là một quãng thời gian. Bà Ethel trong đó vừa cười vừa che mặt vừa nhìn đi chỗ khác vừa tháo kính, và không có tấm nào được bầu làm tấm chính thức.
Năm ấy ông chụp cả giới nghệ thuật New York bằng máy bỏ xu
Chuyện không dừng ở một bức. Cũng năm 1963, tạp chí Harper's Bazaar thuê Warhol làm phần hình cho một bài trong số tháng sáu, tên bài đại ý là những gương mặt mới, những cái tên mới trong nghệ thuật.
Danh sách nhân vật gồm kiến trúc sư, hoạ sĩ, nhà văn, diễn viên, vũ công, nhà soạn nhạc và giám tuyển. Một tạp chí thời trang hạng nhất thuê được bất kỳ thợ ảnh nào ở New York, và người họ thuê lại đưa cả danh sách ấy vào buồng chụp tự động.
Riêng năm đó ông để lại hai trăm lẻ bốn photostrip, giờ nằm trong một thùng lưu trữ ở bảo tàng Warhol. Con số đáng chú ý không phải hai trăm lẻ bốn mà là chuyện ông giữ hết, kể cả những photostrip ông chẳng dùng vào việc gì.
Một tấm là kết quả của việc chọn, bốn ô thì không
Chân dung theo lối cũ luôn đi kèm một thao tác ẩn là loại bỏ. Thợ ảnh chụp ba chục kiểu rồi đưa bạn xem sáu kiểu, bạn chọn một, và năm kiểu còn lại biến mất cùng với ba chục kiểu chưa từng được xem.
Tấm được chọn bao giờ cũng là tấm bạn muốn trông giống nhất. Nó thật, nhưng nó là một khẳng định chứ không phải một quan sát, bởi mọi thứ không khớp với khẳng định ấy đều đã bị gạt đi từ trước.
Một photostrip bốn ô thì bỏ luôn bước gạt. Máy chụp bốn lần theo nhịp của nó và giao cho bạn cả bốn, nên cái bạn cầm về là một chuỗi bốn khoảnh khắc liền nhau chứ không phải một tuyên bố về khuôn mặt mình.
Ô hỏng là ô chứng minh có người thật ngồi đó
Nhìn một photostrip bốn ô bất kỳ thì thường có một ô lệch nhịp. Mắt nhắm, cười nửa chừng, hay đang quay sang nói gì đó với người bên cạnh nên chỉ thấy nửa mặt.
Phản xạ đầu tiên của gần như ai cũng là muốn bỏ ô đó đi. Nhưng đấy chính là ô không dàn dựng được, và trong một photostrip mà ba ô kia đều chỉn chu thì nó là bằng chứng duy nhất cho thấy có người thật ngồi trong buồng chứ không phải một buổi chụp đã sắp sẵn.
Warhol giữ cả hơn trăm tấm, tô màu cho cả những tấm bà Scull che mặt. Ông hiểu rất rõ rằng thứ ông bán là sự lặp lại có sai lệch, và một tấm ảnh hơi hỏng thường được thích hơn một tấm hoàn hảo vì lý do đó.
Chụp lại một ô thì được, đừng chụp lại cả loạt
Booth trên trình duyệt cho phép chụp lại từng ô riêng, và đây là chỗ dễ dùng sai. Nó sinh ra cho những ô hỏng về mặt kỹ thuật, kiểu mất nửa đầu, nhoè vì rung máy, hay ai đó bước ngang qua khung.
Dùng nó để làm cho bốn ô trông giống nhau thì bạn đang tự tay làm đúng việc mà cái buồng vốn không làm. Bốn ô giống hệt nhau là một tấm chân dung bị in bốn lần, và bốn ô vốn là một câu chứ không phải bốn từ rời.
Mẹo dễ nhất để tránh là quyết trước lúc bấm. Hai ô đầu cứ chỉn chu, hai ô sau thả ra, rồi xem lại cả photostrip một lần thay vì xem từng ô một, vì nhìn từng ô thì ô nào cũng có chỗ chê.
Thứ Warhol phải trả tiền để có, giờ không tốn gì
Mỗi lượt của cái máy ở Times Square là hai mươi lăm xu cho bốn tấm. Muốn hơn trăm tấm thì phải bỏ vào đó một nắm tiền xu, và chính cái giá ấy là thứ khiến hầu hết người thời đó chỉ chụp một lượt rồi đi.
Warhol trả cái giá đó vì ông biết mình cần số lượng. Không phải để chọn ra tấm đẹp nhất, mà để có đủ tấm cho sự lặp lại thành ra có nghĩa, và đó là hai lý do rất khác nhau để chụp nhiều.
Bây giờ chụp thêm một lượt không tốn gì. Nghịch lý là khi không còn phải trả tiền thì người ta lại dừng sớm hơn, bởi thứ thúc người ta chụp tiếp không bao giờ là tiền mà là việc biết mình đang tìm cái gì.
Bức chân dung ấy bắt đầu bằng một nắm tiền xu
Một nhà sưu tầm giàu có đặt vẽ chân dung vợ và nhận về ba mươi sáu tấm ảnh chụp trong một khu trò chơi. Tác phẩm đó giờ nằm trong bảo tàng, còn cái máy sinh ra nó thì đã bị tháo đi từ lâu.
Cái Warhol nhìn ra ở cỗ máy ấy vẫn còn nguyên trong cái booth bạn mở trên trình duyệt. Nó chụp theo nhịp của nó, nó đưa lại cho bạn tất cả những gì nó chụp được, và nó không hỏi bạn muốn trông như thế nào.
Nên lần tới nhìn một photostrip bốn ô và định xoá ô lệch nhịp, hãy nhớ rằng có người từng đem đúng mấy ô như vậy treo vào bảo tàng. Ông ấy không chọn một tấm, ông ấy giữ cả loạt.