Näkki Goranin sống ở Burlington, bang Vermont, và bà có một thói quen bắt đầu từ cuối thập niên 1960 hồi còn là một đứa trẻ ở Chicago. Bà nhặt ảnh photobooth của người lạ.
Hai mươi lăm năm sau, số ảnh ấy thành một cuốn sách tên American Photobooth. Không tấm nào trong đó là ảnh người thân của bà.
Chỗ người ta tìm thấy chúng
Những tấm ảnh trong sách được gom từ các phiên đấu giá, chợ trời và tiệm đồ cũ. Chúng nằm lẫn trong hộp giấy cùng bưu thiếp và thư từ, bán theo tấm, giá của một món đồ chứ không phải giá của một kỷ niệm.
Trong đó có người nông dân mặc quần yếm, có đôi tình nhân thời chiến, có mấy cậu thanh niên thập niên 1950 vuốt tóc kiểu đuôi vịt. Họ bước vào những cỗ máy đặt rải rác trong nhà ga, tiệm tạp hoá và công viên giải trí khắp nước Mỹ, ở cái thời mà buồng chụp bỏ xu còn là một thứ mới mẻ người ta xếp hàng để thử.
Điểm chung của tất cả là không ai còn gọi được tên họ.
Một tấm ảnh rơi ra khỏi gia đình bằng cách nào
Chuyện này hiếm khi xảy ra vì ai đó ghét bỏ tấm ảnh, mà thường là vì người duy nhất biết tấm ảnh chụp ai thì đã mất. Người dọn lại căn nhà sau đó mở một ngăn kéo và chỉ thấy một mảnh giấy nhỏ có bốn khuôn mặt hoàn toàn xa lạ với mình.
Giữ một tấm ảnh mà không biết đó là ai thì rất khó, vứt đi cũng khó không kém. Chỗ thứ ba là bán đồng giá cho người thu mua, và từ đó tấm ảnh bắt đầu đi vào chợ.
Ba tấm trong một cuốn sách khác
Babbette Hines, một người sưu tầm ảnh dân gian ở Los Angeles, in cuốn Photobooth năm 2002 với hơn bảy trăm tấm trải suốt bảy mươi lăm năm. Vài tấm trong đó nói được nhiều hơn cả một chương sách.
Có tấm chụp một người lính, và mặt sau tấm ảnh có người viết ba chữ, killed in battle. Người viết câu ấy biết rõ anh là ai, nhưng tấm ảnh vẫn đi tới chỗ nó đang nằm.
Có tấm chụp một chàng trai mặc áo phông, và khuôn mặt bị ai đó cào nát bằng vật nhọn. Cào một khuôn mặt trong ảnh là việc phải có lý do, và lý do ấy giờ không còn ai biết.
Có một người phụ nữ xuất hiện tám lần, rải ở bốn trang khác nhau của cuốn sách. Nghĩa là bà quay lại cái buồng ấy nhiều lần trong nhiều năm, và cả tám lần cuối cùng đều trôi về cùng một chỗ.
Vì sao ảnh người dưng lại đáng mua
Ảnh chân dung chụp ở hiệu luôn là ảnh có một người đứng sau máy, và người đó bảo bạn ngồi thẳng lên, nghiêng mặt một chút, giữ yên rồi cười. Thứ hiện ra sau đó là khuôn mặt bạn muốn người khác nhìn thấy, được dựng lên bởi một câu nói mà cả một ngành ảnh đã dạy nhau suốt trăm năm.
Trong buồng chụp thì không có ai cả. Không thợ ảnh, không người chỉnh đèn, không ai đứng đó để bạn phải tử tế với họ, nên cái máy bắt được một thứ khác hẳn.
Đó là lý do một người sưu tầm chịu bỏ tiền ra mua khuôn mặt của người dưng, và cũng là thứ mà Warhol nhìn ra khi ông chở một nhà sưu tầm giàu có tới cái máy bỏ xu ở Times Square. Không phải vì tấm ảnh đẹp, mà vì nó thật theo đúng cái kiểu mà một buổi chụp có chuẩn bị trước không bao giờ thật được.
Mặt sau tấm ảnh là chỗ để viết
Ba chữ killed in battle sống được tới hôm nay vì tấm ảnh giấy có một mặt sau. Ai đó cầm bút lên và viết vào đúng chỗ trống ấy, rồi câu viết đi cùng tấm ảnh suốt tám mươi năm qua tay không biết bao nhiêu người.
Một file ảnh không có mặt sau. Nó có tên file do máy đặt, có ngày giờ, có toạ độ nếu bạn bật, nhưng không có chỗ nào cho một câu do người viết ra.
Bây giờ ảnh mất theo kiểu khác
Tấm photostrip bạn chụp tuần trước gần như chắc chắn không bao giờ nằm trong hộp giấy ở chợ trời. Nó nằm trong cuộn ảnh của điện thoại, trong một thư mục trên máy chủ của tiệm, và trong một cái link mà bạn quét được một lần.
Mỗi chỗ trong đó đều có hạn của nó. Máy chủ xoá sau vài ngày, cái link rồi sẽ chết, tài khoản rồi sẽ có ngày không ai đăng nhập nữa, còn chiếc điện thoại thì chỉ sống được chừng bốn năm năm.
Khác biệt lớn nhất nằm ở chỗ này. Một tấm ảnh giấy bị thất lạc thì vẫn tồn tại ở đâu đó và vẫn còn cơ hội rơi vào tay một người như bà Goranin, còn một thư mục hết hạn thì không để lại gì cho ai nhặt.
Thứ đáng làm với vài tấm trong số đó
Không ai in hết mọi tấm ảnh mình chụp, và cũng không cần. Nhưng mỗi năm có chừng vài tấm mà bạn biết là sẽ còn muốn nhìn lại sau mười năm nữa, và mấy tấm đó thì đáng đi ra khỏi màn hình.
In một bản cho mình và một bản cho người ngồi cạnh trong ảnh, vì một tấm ảnh nằm ở hai nhà thì khó mất hơn một tấm nằm ở một nhà. Bài in photostrip khổ nào cho đúng có phần khổ giấy và mẹo in hai bản trên một tờ.
Rồi lật mặt sau ra và viết vào đó. Ngày tháng, tên những người trong ảnh, và một câu về chuyện hôm ấy, bởi đúng cái mặt sau ấy là thứ quyết định tấm ảnh sau này còn gọi được tên ai hay không.
Tám lần bước vào cùng một cỗ máy
Người phụ nữ xuất hiện tám lần trong cuốn sách của Hines hẳn đã nghĩ rằng mấy tấm ảnh đó là chuyện riêng giữa bà và cái buồng chụp. Bà không hình dung có ngày chúng nằm cạnh nhau trên bốn trang giấy, được người lạ lật qua trong hiệu sách.
Đó cũng là chuyện sẽ xảy ra với photostrip bạn chụp chiều nay, chỉ khác ở chỗ chúng sẽ không đi xa được tới vậy. Trừ khi bạn in ra một bản và viết tên mình vào mặt sau.